വൃന്ദാവനം: കൃഷ്ണന്റെ ലീലകളുടെ ഭൂമി

ഇസ്കോൺ ക്ഷേത്രം:

കൃഷ്ണനും ബലരാമനും തങ്ങളുടെ കൂട്ടുകാരുമായി കളിച്ച രമൺ രേതി എന്ന സ്ഥലത്ത് ശ്രീമദ് പ്രഭുപാദരാൽ കൃഷ്ണ ബലരാമ ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടുത്തെ വിഗ്രഹങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം കൊണ്ടും അത്ഭുതകരമായ ആരാധനാ രീതികൊണ്ടും കൃഷ്ണ ബലരാമ ക്ഷേത്രം ഇന്ന് വൃന്ദാവനത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആളുകൾ സന്ദർശിക്കുന്ന പ്രശസ്തമായ ക്ഷേത്രമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അൽപം അകലെ, നന്ദ മഹാരാജാവ് ബ്രാഹ്മണർക്ക് പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്ത സ്ഥലത്ത്, ഏകദേശം 350-ഓളം പശുക്കളുള്ള ഇസ്കോണിൻ്റെ ഗോശാല സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.

കാളിയ ഘട്ട്:

യമുനാ നദിയിലെ വെള്ളം വിഷലിപ്തമാക്കിയ ആയിരം തലകളുള്ള കാളിയൻ എന്ന സർപ്പത്തിന് പാഠം പഠിപ്പിക്കാനായി ഒരു കദംബ മരത്തിൻ്റെ മുകളിൽ കയറി കൃഷ്ണൻ യമുനയിലേക്ക് ചാടി. കാളിയൻ്റെ അഹങ്കാരം അടക്കി, അതിൻ്റെ ഫണങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. യമുനയുടെ ഈ കടവ് കാളിയ ഘട്ട് (കാളിയനെ അടക്കിയ കടവ്) എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണൻ്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച ആ കദംബ മരം 5,000 വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഇന്നും ദർശിക്കാവുന്നതാണ്.

ദ്വാദശ-ആദിത്യ തില:

തണുത്ത യമുനയിൽ കാളിയനുമായി കൂടുതൽ നേരം കഴിഞ്ഞതിനാൽ, തണുപ്പേറിയ തൻ്റെ ശരീരത്തിന് അൽപം ചൂട് ലഭിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച കൃഷ്ണൻ അടുത്തുള്ള കുന്നിൻ മുകളിൽ ഇരുന്നു. അപ്പോൾ ലോകത്തിലെ പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാരും (സൂര്യദേവന്മാരും) അവിടെ ഒരുമിച്ചുചേർന്ന് ഭഗവാൻ്റെ മേൽ സൂര്യരശ്മി ചൊരിഞ്ഞതുകൊണ്ട്, ഈ സ്ഥലം ദ്വാദശ-ആദിത്യ തില (പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട കുന്ന്) എന്ന് പേര് നേടി. സനാതന ഗോസ്വാമി രാധാ മദനമോഹനെ ഇവിടെയാണ് ആരാധിച്ചിരുന്നത്. മദനമോഹൻ്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ച രാംദാസ് കപൂർ എന്ന ഉപ്പുവ്യാപാരി ഈ സ്ഥലത്ത് ഭീമാകാരമായ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചു. ഇത് വൃന്ദാവനത്തിൽ ആദ്യമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഏറ്റവും വലിയ ക്ഷേത്രമാണ്.

ബ്രഹ്മ കുണ്ഡം:

കൃഷ്ണൻ്റെ കൂട്ടുകാരെ അപഹരിച്ചത് തെറ്റാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ബ്രഹ്മദേവൻ കണ്ണീരോടെ ഭഗവാനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു. ആ കണ്ണീരിനാൽ രൂപം കൊണ്ട കുളമാണ് ബ്രഹ്മ കുണ്ഡം.
ഗോപേശ്വര മഹാദേവർ:

രാസലീല കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച ശിവഭഗവാൻ വൃന്ദാവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ഗോപികമാർ അദ്ദേഹത്തെയും ഒരു ഗോപികയായി മാറ്റി. ഗോപേശ്വര മഹാദേവർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് വൃന്ദാവനത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ക്ഷേത്രമുണ്ട്.

അക്രൂര ഘട്ട്:

അക്രൂരൻ നന്ദ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണ ബലരാമന്മാരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, രഥം യമുനയുടെ ഒരു കരയിൽ നിർത്തിയിട്ട് സ്നാനം ചെയ്യാൻ പോയി. അപ്പോൾ കരയിലുണ്ടായിരുന്ന കൃഷ്ണ ബലരാമന്മാർ ഇരുവരും, വെള്ളത്തിനുള്ളിൽ അക്രൂരന് നാരായണനായും ആദിശേഷനായും ദർശനം നൽകി. അതിനാൽ അക്രൂര ഘട്ട് (അക്രൂരൻ്റെ കടവ്) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സ്ഥലം വൃന്ദാവനത്തിനും മഥുരയ്ക്കും ഇടയിലാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.

ഗോകുലം (മഹാവനം)

മഥുരയിൽ നിന്ന് വസുദേവനാൽ യമുന കടത്തിക്കൊണ്ടുവന്ന കൃഷ്ണൻ, ഗോകുലത്തിൽ നന്ദ മഹാരാജാവിൻ്റെ സംരക്ഷണയിൽ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ മകനായി വളർന്നു. നന്ദഭവനം എന്നറിയപ്പെടുന്ന നന്ദ മഹാരാജാവിൻ്റെ വീട് ഇവിടെ സന്ദർശിക്കുന്നവർക്ക് ഇന്നും കാണാം. ഭഗവാൻ ഇവിടെ വെച്ചാണ് നന്ദലാലയായി (നന്ദൻ്റെ ഓമനപ്പുത്രൻ) ഇഴഞ്ഞും കളിച്ചും തൻ്റെ ബാല്യലീലകൾ അവതരിപ്പിച്ചത്. പൂതന, തൃണാവർത്തൻ തുടങ്ങിയ അസുരന്മാരെ കൃഷ്ണൻ വധിച്ചതും, വെണ്ണക്കുടങ്ങൾ ഉടച്ചതിനാൽ അമ്മ യശോദയാൽ പിടികൂടപ്പെട്ട് ഉരലിൽ കെട്ടിയിട്ടതും ഇവിടെ വെച്ചാണ്. ആ ഉരൽ ഇന്നും ഭക്തരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട് പരിപാലിക്കപ്പെടുന്നു.

ബ്രഹ്മാണ്ഡ ഘട്ട്:

ഗോകുലത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന സ്ഥലമാണ് ബ്രഹ്മാണ്ഡ ഘട്ട്. യമുനാ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ കടവിനടുത്തുവെച്ചാണ്, ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ ചെറുബാലനായിരുന്നപ്പോൾ മണ്ണ് ഭക്ഷിക്കുകയും, അമ്മ യശോദയ്ക്ക് തൻ്റെ വായയിൽ പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തത്. വളരെ മൃദുവായ മണ്ണുള്ള ഈ സ്ഥലം ബ്രഹ്മാണ്ഡ ഘട്ട് (പ്രപഞ്ചം കാണിച്ച കടവ്) എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
ഗോവർദ്ധന പർവ്വതം

വൈകുണ്ഠത്തേക്കാൾ ഉയർന്നതാണ് മഥുര, മഥുരയേക്കാൾ ഉയർന്നതാണ് വൃന്ദാവനം, വൃന്ദാവനത്തേക്കാൾ ഉയർന്നതാണ് ഗോവർദ്ധന പർവ്വതം എന്നാണ് വിശ്വാസം. തുടക്കത്തിൽ 115 കി.മീ. നീളവും 72 കി.മീ. വീതിയും 29 കി.മീ. ഉയരവുമുണ്ടായിരുന്ന ഗോവർദ്ധന പർവ്വതം, പുലസ്ത്യ മുനിയുടെ ശാപം കാരണം ദിവസവും കടുകുമണിയോളം കുറഞ്ഞ്, നിലവിൽ വെറും 80 അടി ഉയരത്തിൽ മാത്രമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. കലിയുഗം 10,000 വർഷം പൂർത്തിയാക്കുമ്പോൾ ഗോവർദ്ധന പർവ്വതം അപ്രത്യക്ഷമാവുമെന്ന് ഗർഗ്ഗ സംഹിതയിൽ പറയുന്നു.

ഗോവിന്ദ കുണ്ഡം:

ഇന്ദ്രൻ്റെ അതിശക്തമായ മഴയിൽ നിന്ന് വ്രജവാസികളെ രക്ഷിക്കാനായി ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തൻ്റെ ഏഴാം വയസ്സിൽ ഇടത് കൈയ്യിലെ ചെറുവിരൽ കൊണ്ട് ഗോവർദ്ധന മലയെ ഏഴ് ദിവസം കുടയായി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു. തൻ്റെ തെറ്റ് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രൻ, സുരഭി പശു, ഐരാവത ആന, ദേവന്മാർ എന്നിവരോടൊപ്പം വന്ന് മാപ്പ് അപേക്ഷിച്ചു. അപ്പോൾ ഭഗവാന് അഭിഷേകം ചെയ്തപ്പോൾ കെട്ടിനിന്ന അഭിഷേക ജലമാണ് ഗോവിന്ദ കുണ്ഡം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.

മാനസ ഗംഗ:

പശുകിടാവിൻ്റെ രൂപത്തിൽ വന്ന വത്സാസുരനെ കൃഷ്ണൻ വധിച്ചതുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹം ഗംഗയിൽ പോയി പുണ്യസ്നാനം ചെയ്യണം എന്ന് അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കൂട്ടുകാർ പറഞ്ഞു. ഗംഗയെ കൃഷ്ണൻ മനസ്സുകൊണ്ട് സ്മരിച്ചപ്പോൾ, ഗോവർദ്ധനത്തിൻ്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് ഗംഗ ഒരു തടാകം പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. കൃഷ്ണൻ്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് ഇതിന് മാനസ ഗംഗ എന്ന് പേര് ലഭിച്ചു. ഒരിക്കൽ ഗംഗയുടെ മഹത്വം കേട്ട വ്രജവാസികൾ ഗംഗയിൽ പോയി സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. “ഗംഗയിലേക്ക് പോകേണ്ട, ഗോവർദ്ധനത്തിൽ തന്നെ ഗംഗയുണ്ട്,” എന്ന് പറഞ്ഞ് കൃഷ്ണൻ അവരെ മാനസ ഗംഗയിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു. കരയിൽ കൃഷ്ണനെ കണ്ട ഉടൻ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഗംഗാദേവിയെ കണ്ട് വിസ്മയം പൂണ്ട വ്രജവാസികൾ ഗംഗയ്ക്ക് തങ്ങളുടെ വന്ദനം അർപ്പിച്ച് പുണ്യസ്നാനം ചെയ്തു.

കുസുമ സരോവർ:

ഗോവർദ്ധന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന ഒരു പൂന്തോട്ടത്തിൽ ഗോപികമാർ പറിച്ചുവെച്ച പൂക്കളെ തോട്ടക്കാരൻ്റെ രൂപത്തിൽ വന്ന കൃഷ്ണൻ തട്ടിമാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു. ഇത് കൃഷ്ണനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാധ പൂക്കൾ വെള്ളം കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. കൃഷ്ണൻ ഉടൻതന്നെ തൻ്റെ ഓടക്കുഴൽ കൊണ്ട് തറയിൽ രണ്ടുതവണ കുത്തി. അതുവഴിയുണ്ടായ രണ്ട് ദ്വാരങ്ങൾ പാതാളലോകം വരെ നീണ്ടു. അതിൽ നിന്ന് വന്ന വെള്ളത്താൽ പൂക്കൾ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു, ആ ജലമാണ് കുസും സരോവർ (പൂക്കളുടെ തടാകം) എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതിനടുത്ത് വനബിഹാരി (വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ) എന്ന പേരിൽ കൃഷ്ണന് ഒരു ക്ഷേത്രമുണ്ട്.