തീർത്ഥരാജനായ പ്രയാഗ്: ത്രിവേണീ സംഗമവും കുംഭമേളയുടെ ചരിത്രവും
ഇന്നത്തെ ഉത്തർപ്രദേശിൽ (യു.പി.) സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, ഗംഗ, യമുന, സരസ്വതി എന്നീ മൂന്ന് നദികൾ സംഗമിക്കുന്ന (ഒന്നിക്കുന്ന) പുണ്യതീരത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന സുന്ദരമായ സ്ഥലമാണ് പ്രയാഗ്. ബ്രഹ്മദേവൻ തൻ്റെ ആദ്യത്തെ പത്ത് യാഗങ്ങൾ (മഹായജ്ഞങ്ങൾ) നിർവ്വഹിക്കുന്നതിനായി ഈ നദീതീരം തിരഞ്ഞെടുത്തതുകൊണ്ടാണ് ഈ പുണ്യസ്ഥലം പ്രയാഗ് എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയത്. മുഗൾ ഭരണകാലത്ത്, സംഗമത്തിൻ്റെ കരയിൽ ചക്രവർത്തിയായ അക്ബർ ഒരു വലിയ കോട്ട നിർമ്മിക്കുകയും, അതിന് ഇലാഹാബാദ് (അല്ലാഹുവിൻ്റെ നഗരം) എന്ന് പേര് നൽകുകയും ചെയ്തതിലൂടെ, പ്രയാഗ് അലഹബാദ് എന്ന പേരിലും പിന്നീട് അറിയപ്പെടുകയുണ്ടായി. ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവിന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സ്ഥലമായതുകൊണ്ട്, പ്രയാഗ് തീർത്ഥരാജൻ (പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ രാജാവ്) എന്നും പ്രകീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാമുപരി, പ്രയാഗ് എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ ഭക്തരുടെ മനസ്സിൽ ആദ്യം ഉയരുന്നത് ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ പങ്കെടുക്കുന്ന വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ കുംഭമേള എന്ന മഹാമഹമാണ്.
കുംഭമേളയുടെ ചരിത്രം
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്ന് പാലാഴി കടഞ്ഞപ്പോൾ, കൂർമ്മം, ധന്വന്തരി, മോഹിനി എന്നീ ഭഗവാൻ്റെ മൂന്ന് അവതാരങ്ങൾ അതിൽ പങ്കെടുത്തു. ഇതിനെ ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഒരു വിസ്മയകരമായ ലീലയായാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്. ധന്വന്തരി കൊണ്ടുവന്ന അമൃതകുംഭവുമായി പ്രയാഗിന് വളരെ അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതുകൊണ്ട്, പാലാഴിമഥനമെന്ന ആ ലീലയെക്കുറിച്ച് അൽപമെങ്കിലും അറിയേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും തമ്മിൽ നടന്ന ഒരു ഘോരയുദ്ധത്തിൽ, അസുരചക്രവർത്തിയായ ബലി മഹാരാജാവ് ദേവരാജാവായ ഇന്ദ്രനെ തോൽപ്പിച്ച് തൻ്റെ ശക്തി സ്ഥാപിച്ചു. രാജ്യഭ്രഷ്ടരായ ദേവന്മാർ ഗതിയില്ലാതെ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും കൂട്ടി ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു.
ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ദേവന്മാർക്ക് ഉപദേശം നൽകി: “അസുരന്മാർക്ക് ഇപ്പോൾ അനുകൂലമായ കാലമായതുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ അവരുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ച്, ചില നിബന്ധനകൾ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് സഖ്യമുണ്ടാക്കി പാലാഴി കടഞ്ഞ് അമൃത് പാനം ചെയ്യുക.” കൂടാതെ, “അസുരന്മാരുമായി ചേർന്ന് പാലാഴി കടയുമ്പോൾ കോപിക്കുകയോ, അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഐശ്വര്യങ്ങളിൽ മോഹിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. അവസാനം വരെ ശാന്തരായിരിക്കണം,” എന്നും ഉപദേശിച്ചു. (ശ്രീമദ് ഭാഗവതം 8.6.19-25)
പാലാഴി കടയുന്നു
വിഷ്ണുവിൻ്റെ ഉപദേശപ്രകാരം, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്ന് പാലാഴി കടയുന്നതിനുള്ള പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു. മന്ദര പർവ്വതത്തെ മത്തായും, നാഗരാജാവായ വാസുകിയെ കയറായും ഉപയോഗിച്ച് പാലാഴി കടയാൻ അവർ പദ്ധതിയിട്ടു. സ്വർണ്ണനിറത്തിലുള്ള മന്ദരപർവ്വതം അതിഭാരം കൂടിയതായിരുന്നതിനാൽ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അതിനെ തൻ്റെ വാഹനമായ ഗരുഡൻ്റെ പുറത്തുവഹിച്ചുകൊണ്ട് പാലാഴിയുടെ മധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. യാതൊരു താങ്ങുമില്ലാതെ മന്ദര പർവ്വതം പാലാഴിയിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നത് കണ്ട ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നിരാശരായി. ആ സന്ദർഭത്തിൽ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഉടൻതന്നെ ആമയുടെ രൂപത്തിൽ (കൂർമ്മാവതാരമായി) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് മന്ദരപർവ്വതത്തെ തൻ്റെ പുറത്ത് താങ്ങിനിർത്തി.
പാലാഴി കടഞ്ഞപ്പോൾ ആദ്യമായി ഹാലാഹലം എന്ന അതിശക്തമായ വിഷം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഭയപ്പെട്ട ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും രക്ഷിക്കാനായി, ആ കടലോളം വരുന്ന വിഷത്തെ ശ്രീപരമേശ്വരൻ തൻ്റെ ഉള്ളംകൈയ്യിൽ ഒതുക്കി പാനം ചെയ്തു. പിന്നീട് പാലാഴി വീണ്ടും കടഞ്ഞപ്പോൾ പുറത്തുവന്ന സുരഭി എന്ന പശുവിനെ ഋഷിമാർ സ്വീകരിച്ചു. അടുത്തതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഉച്ചൈശ്രവസ് എന്ന കുതിരയെ ബലി മഹാരാജാവ് എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി. അതിനെ തുടർന്ന് ഐരാവതം എന്ന ഗജേന്ദ്രൻ, മറ്റ് എട്ട് വലിയ ആനകളും എട്ട് പിടിയാനകളും, കൗസ്തുഭമണി, പാരിജാതപുഷ്പം, അപ്സരസ്സുകൾ, ലക്ഷ്മീദേവി, വരുണി (മദ്യം) എന്നിങ്ങനെ വിവിധ നിധികളും വെളിവായി.
ഒടുവിൽ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ധന്വന്തരിയായി അവിടെ അവതരിച്ചു. മനോഹര രൂപത്തിൽ, കൈയ്യിൽ സ്വർണ്ണനിറമുള്ള അമൃതകുംഭവുമായി അദ്ദേഹം പുറത്തുവന്നു. അമൃതകുംഭം കണ്ട അസുരന്മാർ ഉടൻതന്നെ അത് ധന്വന്തരിയുടെ കൈയ്യിൽ നിന്ന് തട്ടിപ്പറിച്ചെടുത്ത് ഓടിപ്പോയി.
മോഹിനീ അവതാരം
അസുരന്മാരുടെ ഈ പ്രവൃത്തി കണ്ട് ദുഃഖിതരായ ദേവന്മാർ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ അഭയം പ്രാപിച്ചു. ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഉടൻതന്നെ തൻ്റെ മായാശക്തിയാൽ, ആരാണ് ആദ്യം അമൃത് പാനം ചെയ്യേണ്ടതെന്ന പേരിൽ അസുരന്മാർക്കിടയിൽ കലഹമുണ്ടാക്കി. കൂടാതെ, ദുർബുദ്ധിയായ അസുരന്മാരുടെ ആധിപത്യം തകർക്കുന്നതിനായി, ഉടൻതന്നെ അതിസുന്ദരിയായ സ്ത്രീയുടെ രൂപത്തിൽ (മോഹിനീദേവിയായി) അവിടെ അവതരിച്ചു.
മോഹിനിയുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽ മയങ്ങിയ അസുരന്മാർ, തങ്ങളുടെ തർക്കം അവസാനിപ്പിക്കാൻ മോഹിനിയെ മദ്ധ്യസ്ഥയായി അംഗീകരിച്ചു. മോഹിനീദേവി എടുക്കുന്ന ഏത് തീരുമാനത്തിനും തങ്ങൾ വഴങ്ങിക്കൊള്ളാം എന്ന നിബന്ധന അംഗീകരിച്ച അസുരന്മാർ, അമൃതകുംഭം സ്വയം മുന്നോട്ട് വന്ന് മോഹിനീദേവിയെ ഏൽപ്പിച്ചു.
അസുരന്മാരിൽ നിന്ന് അമൃതകുംഭം സ്വീകരിച്ച മോഹിനീദേവി അത് ദേവന്മാർക്ക് നൽകി. എന്നിരുന്നാലും, അസുരന്മാർ മോഹിനിയെ എതിർത്തില്ല. എന്നാൽ, മോഹിനിയുടെ തന്ത്രം മനസ്സിലാക്കിയ രാഹു എന്ന അസുരൻ, വേഷം മാറി ദേവന്മാരെപ്പോലെ ചമഞ്ഞ് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഇടയിൽ ഇരുന്ന് അമൃത് പാനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. രാഹുവിനെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ചേർന്ന് മോഹിനിയെ അറിയിച്ചപ്പോൾ, മോഹിനി ഉടൻതന്നെ തൻ്റെ സുദർശനചക്രമുപയോഗിച്ച് രാഹുവിൻ്റെ ശിരസ്സ് ഛേദിച്ചു. രാഹുവിൻ്റെ കഴുത്തുവരെ അമൃത് എത്തിയതുകൊണ്ട്, തൻ്റെ തല മാത്രം മരണമില്ലാത്തതായിത്തീർന്നു. അതിനുശേഷം, ദേവന്മാർക്ക് അമൃതകുംഭം നൽകിയ മോഹിനി, ഉടൻതന്നെ വിഷ്ണുരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഗരുഡൻ്റെ പുറത്തേറി വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. തങ്ങൾ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അസുരന്മാർ ദേവന്മാരെ ആക്രമിച്ചു, എന്നാൽ അമൃത് പാനം ചെയ്ത് ഉന്മേഷം പൂണ്ട ദേവന്മാരും തിരിച്ചും അസുരന്മാരെ ശക്തമായി നേരിട്ടു.
അമൃതബിന്ദുക്കൾ വീണ നാല് സ്ഥലങ്ങൾ
അമൃതകുംഭത്തെ അസുരന്മാരിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി, ഇന്ദ്രൻ്റെ പുത്രനായ ജയന്തൻ ദേവലോകത്തുനിന്ന് അതിനെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. അമൃത് വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി അസുരന്മാരും ജയന്തനെ പിന്തുടർന്നു. വീണ്ടും യുദ്ധം തുടർന്നു; ദേവന്മാരുടെ കണക്കനുസരിച്ച് പന്ത്രണ്ട് ദിവസവും ഭൂമിയിലെ കണക്കനുസരിച്ച് പന്ത്രണ്ട് വർഷവുമാണ് ആ യുദ്ധം നീണ്ടുനിന്നത്. ഇന്ദ്രൻ്റെ പുത്രനായ ജയന്തന്, സാഹചര്യങ്ങൾ കാരണം അമൃതിനെ ഭൂമിയിലെ നാല് സ്ഥലങ്ങളിൽ വെക്കേണ്ടിവന്നു. അതിനെ അവിടെ നിന്ന് എടുക്കുമ്പോൾ, കുറച്ച് അമൃതബിന്ദുക്കൾ ആ നാല് സ്ഥലങ്ങളിലും ചിതറി വീണു. ആ നാല് സ്ഥലങ്ങളാണ്: നാസിക്, ഉജ്ജയിൻ, ഹരിദ്വാർ, പ്രയാഗ് എന്നിവ.
പന്ത്രണ്ട് വർഷത്തിലൊരിക്കൽ ചില പ്രത്യേക ഗ്രഹങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ചേരുമ്പോൾ, ആ പുണ്യമുഹൂർത്തത്തിൽ അമൃത് വീണ്ടും ഈ സ്ഥലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതായി വിശ്വാസമുണ്ട്. ഇതിനെയാണ് തീർത്ഥാടകർ കുംഭമേളയായി ആഘോഷിക്കുന്നത്. അന്നേ ദിവസം പുണ്യജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ആ ജലം പാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നത് അമൃത് പാനം ചെയ്തതിൻ്റെ ഫലം നൽകുമത്രേ.
ത്രിവേണീ സംഗമം
വെളുത്ത നിറത്തിലുള്ള ഗംഗാ നദിയും, കറുപ്പും നീലയും കലർന്ന യമുനാ നദിയും, കണ്ണുകൾക്ക് കാണാൻ കഴിയാതെ ഭൂമിക്കടിയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന സരസ്വതീ നദിയും ഒത്തുചേരുന്ന സ്ഥലമാണ് ത്രിവേണീ സംഗമം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. അമൃതബിന്ദുക്കൾ ഈ സംഗമത്തിലാണ് ചിതറി വീണതെന്ന വിശ്വാസത്താലാണ്, ഇവിടെ കുംഭമേളയുടെ സ്നാനകർമ്മങ്ങൾ ആഘോഷിക്കുന്നത്. കാടുകൾ, ഹിമാലയൻ ഗുഹകൾ, ഭാരതത്തിൻ്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, ലോകമെമ്പാടുമുള്ള തീർത്ഥാടകരും യോഗികളും സാധുക്കളും ഇവിടെ വന്ന് സ്നാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
അക്ഷയ വടം
ത്രിവേണീ സംഗമത്തിൻ്റെ കരയിൽ മുഗൾ ചക്രവർത്തിയായ അക്ബർ പണികഴിപ്പിച്ച കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലുള്ള, അക്ഷയ വടം എന്നറിയപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ ആൽമരം ആയിരക്കണക്കിന് തീർത്ഥാടകരെ ആകർഷിക്കുന്നു. പ്രയാഗ് സന്ദർശിച്ച ശ്രീരാമചന്ദ്രപ്രഭു തൻ്റെ പിതാവിനുള്ള അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ഇവിടെ വെച്ചാണ് നിർവ്വഹിച്ചത്. ഈ ആൽമരം അതിന് സാക്ഷിയായി ഇന്നും അക്ഷയമായി നിലകൊള്ളുന്നു. സീതാദേവിയും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ശ്രീരാമനും ഈ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്. ത്രിവേണീ സംഗമത്തിൽ വഞ്ചിയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട് നോക്കുമ്പോൾ, അക്ഷയ വടം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കോട്ടയുടെ രൂപകൽപ്പനയെ നമുക്ക് ശരിക്കും ആസ്വദിക്കാം. ഈ കോട്ട നിലവിൽ ഇന്ത്യൻ സൈന്യത്തിൻ്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണെങ്കിലും, അതിനുള്ളിലുള്ള അക്ഷയ വടത്തെ (ആൽമരത്തെ) തീർത്ഥാടകർക്ക് തടസ്സമില്ലാതെ ദർശിക്കാം.
വേണീ മാധവ ക്ഷേത്രം
മധുരയിൽ ആദി കേശവനായും, പുരിയിൽ ജഗന്നാഥനായും വാഴുന്ന ഭഗവാൻ, പ്രയാഗിൽ വേണീ മാധവനായി കുടികൊള്ളുന്നു. മനോഹരമായ ഗംഗാതീരത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന വേണീ മാധവനാണ് ത്രിവേണീ സംഗമത്തിൻ്റെ അധിപനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇദ്ദേഹം ബിന്ദു മാധവൻ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഭഗവാൻ ശ്രീ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പ്രയാഗിൽ വന്നപ്പോൾ, ഈ സ്ഥലത്ത് എല്ലാ ദിവസവും ഹരിനാമം പാടി നൃത്തം ചെയ്ത് ആനന്ദിച്ചിരുന്നു എന്നും, അദ്ദേഹം മൂന്ന് ദിവസങ്ങൾ ഇവിടെ തങ്ങിയിരുന്നു എന്നും ചൈതന്യ ചരിതാമൃതം (മധ്യലീല 17.149) പറയുന്നു. സീത, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവരും പ്രയാഗിൽ വന്നപ്പോൾ വേണീ മാധവനെ ദർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.
പ്രയാഗിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഈ മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഇന്നത്തെ പല തീർത്ഥാടകരും അറിയുന്നില്ല. വേണീ മാധവനെ ദർശിക്കാതെ ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പൂർണ്ണ ഫലം ലഭിക്കില്ല എന്നതുകൊണ്ട്, പ്രയാഗിലേക്ക് പോകുന്നവർ തീർച്ചയായും വേണീ മാധവനെ ദർശിക്കണം.
ദശാശ്വമേധ ഘട്ടം
വേണീ മാധവ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അൽപം അകലെയായി ദശാശ്വമേധ ഘട്ടം (പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങൾ നടന്ന പടവ്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ചൈതന്യ മഹാപ്രഭുവിൻ്റെ പ്രധാന ശിഷ്യന്മാരിൽ ഒരാളായ രൂപ ഗോസ്വാമി, മഹാപ്രഭുവിനെ കാണാൻ ബംഗാളിൽ നിന്ന് യാത്ര തിരിച്ചപ്പോൾ, അവർ ഇരുവരും പ്രയാഗിൽ വെച്ചാണ് കണ്ടുമുട്ടിയത്. ഗംഗാ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഈ ഘട്ടത്തിൽ വെച്ചാണ് മഹാപ്രഭു തുടർച്ചയായി പത്ത് ദിവസങ്ങൾ രൂപ ഗോസ്വാമിക്ക് ഭക്തിസേവനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മീയ ജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചത്.
പരിശുദ്ധ ഭക്തിസേവനത്തിൻ്റെ സ്വഭാവങ്ങൾ, അതിൻ്റെ അനിവാര്യമായ തത്വങ്ങൾ, ഭക്തി വളർത്താനുള്ള രീതി, ഭക്തിയോടൊപ്പം വളരുന്ന അനാവശ്യ കളകൾ തുടങ്ങിയ ആത്മീയ രഹസ്യങ്ങൾ മഹാപ്രഭു ഇവിടെവെച്ച് രൂപ ഗോസ്വാമിക്ക് വിശദമായി ഉപദേശിച്ചു. താൻ ഇവിടെ നിന്ന് ലഭിച്ച ഉപദേശങ്ങളെയാണ് പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീമദ് രൂപ ഗോസ്വാമി ‘ഭക്തിരസാമൃത സിന്ധു’ എന്ന പേരിൽ മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി രചിച്ചത്.
ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു രൂപ ഗോസ്വാമിക്ക് ഉപദേശം നൽകിയ ഈ സ്ഥലത്ത്, ശ്രീല ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി താക്കൂർ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭുവിൻ്റെ പാദമുദ്രകൾ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗൗഡീയ വൈഷ്ണവർക്ക് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഈ സ്ഥലം രൂപ ശിക്ഷാസ്ഥലി എന്നും അറിയപ്പെടാറുണ്ട്.
ഇസ്കോൺ ക്ഷേത്രം
ഭാരതത്തിലെ പുണ്യനഗരങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും, അവിടെ വരുന്ന തീർത്ഥാടകർക്ക് കൃഷ്ണഭക്തിയുടെ തത്വങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞ് കൊടുക്കുകയും ചെയ്യണമെന്ന് ശ്രീല പ്രഭുപാദർ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. അതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, അന്താരാഷ്ട്ര കൃഷ്ണാവബോധ സമിതിയുടെ (ഇസ്കോൺ) ക്ഷേത്രം പ്രയാഗിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. യമുനാ നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ബലുവ ഘട്ടിന് സമീപം 1995-ൽ തുടങ്ങിയ ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ള രാധാ-കൃഷ്ണ വിഗ്രഹങ്ങൾ ശ്രീ ശ്രീ രാധാ വേണീമാധവർ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വരുന്ന ഭക്തജനങ്ങൾ യമുനയിൽ പുണ്യസ്നാനം ചെയ്യുന്നത് പതിവാണ്.
ഭരദ്വാജ മുനിയുടെ ആശ്രമം
സപ്തർഷികളിൽ ഒരാളും ബൃഹസ്പതിയുടെ പുത്രനുമായ ഭരദ്വാജ മുനി പ്രയാഗിൽ വസിച്ചിരുന്ന മുനിമാരിൽ പ്രധാനിയാണ്. അയോധ്യയിൽ നിന്ന് വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ട ശ്രീരാമചന്ദ്രപ്രഭു ആദ്യമായി പ്രയാഗിൽ വന്ന് ഇവിടെ താമസിച്ചിരുന്ന ഭരദ്വാജ മുനിയെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ വെച്ചാണ് കണ്ടുമുട്ടിയത്. ഭരദ്വാജൻ്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ചാണ് ശ്രീരാമൻ തൻ്റെ വനവാസത്തിൻ്റെ പന്ത്രണ്ട് വർഷങ്ങൾ, ഇവിടെ നിന്ന് ഏകദേശം 120 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ചിത്രകൂടത്തിൽ ചെലവഴിച്ചത് എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഭരദ്വാജ മുനിയുടെ ആശ്രമം പ്രയാഗ് സന്ദർശിക്കുന്ന രാമഭക്തർക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥലമാണ്.
രൂപ ഗൗഡീയ മഠം
ഇസ്കോൺ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഭരദ്വാജൻ്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്ന വഴിയിലാണ് രൂപ ഗൗഡീയ മഠം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ശ്രീല പ്രഭുപാദർ ഗുരുവായ ശ്രീല ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി താക്കൂറാണ് പ്രയാഗിൽ രൂപ ഗൗഡീയ മഠം സ്ഥാപിച്ചത്. ഇവിടെയുള്ള രാധാ കൃഷ്ണ വിഗ്രഹങ്ങൾ ശ്രീല ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി താക്കൂർ പ്രതിഷ്ഠിച്ചവയാണ്. രൂപ ഗോസ്വാമി ഉപദേശം ലഭിച്ച നാടായതുകൊണ്ടാണ് ഈ മഠത്തിന് അദ്ദേഹം ‘രൂപ ഗൗഡീയ മഠം’ എന്ന് പേര് നൽകിയത്.
ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പ്രയാഗിൽ താമസിച്ചിരുന്ന സമയത്ത് വല്ലഭാചാര്യരെയും സന്ദർശിച്ചിരുന്നു. പ്രയാഗിൻ്റെ മറുകരയിലായിരുന്ന വല്ലഭാചാര്യരുടെ വീട്ടിലേക്ക് രൂപ ഗോസ്വാമിയോടും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ സഹോദരനായ അനുപമനോടുമൊപ്പം പോയ മഹാപ്രഭുവിൻ്റെ ലീലകൾ ചൈതന്യ ചരിതാമൃതം മധ്യലീലയിൽ വിശദമായി വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ശ്രീല പ്രഭുപാദരും പ്രയാഗും
അന്താരാഷ്ട്ര കൃഷ്ണാവബോധ സമിതി സ്ഥാപക ആചാര്യനായ ശ്രീല പ്രഭുപാദർ തൻ്റെ ജീവിതത്തിലെ പതിമൂന്ന് വർഷങ്ങൾ പ്രയാഗിൽ ചെലവഴിച്ചു എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. അദ്ദേഹം 1923-ൽ കൊൽക്കത്തയിൽ നിന്ന് കുടുംബത്തോടൊപ്പം അലഹബാദിലേക്ക് താമസം മാറി. പ്രയാഗ് ഫാർമസി എന്ന പേരിൽ ഒരു മരുന്നു കട അദ്ദേഹം അലഹബാദിൽ ആരംഭിച്ചു. 1928-ൽ ശ്രീല ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി താക്കൂറിൻ്റെ ചില ശിഷ്യന്മാർ ഇവിടെ രാധാ കൃഷ്ണ ക്ഷേത്രം തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ശ്രീല പ്രഭുപാദർ അവർക്ക് വലിയ സഹായം നൽകി. ഇവിടെ വസിച്ചിരുന്ന പ്രധാന വ്യക്തികളെ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചുകൊണ്ടുവരിക, സംഭാവന നൽകുക, വൈകുന്നേരം നടക്കുന്ന ഭജന പരിപാടിക്ക് നേതൃത്വം നൽകുക തുടങ്ങിയ നിരവധി സേവനങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 1930-ൽ ശ്രീല പ്രഭുപാദർ പിതാവായ ഗൗര മോഹൻ അലഹബാദിൽ വെച്ചാണ് തൻ്റെ ശരീരം വെടിഞ്ഞത്.
തുടർന്ന് ഇവിടെ താമസിച്ചിരുന്ന ശ്രീല പ്രഭുപാദർ, 1933-ൽ തൻ്റെ ഗുരുവായ ശ്രീല ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി താക്കൂറിൽ നിന്ന് ഒരേ സമയം ഹരിനാമ ദീക്ഷയും ബ്രാഹ്മണ ദീക്ഷയും സ്വീകരിച്ചു. അന്ന് രൂപ ഗോസ്വാമി എഴുതിയ ‘ഭക്തിരസാമൃത സിന്ധു’ എന്ന ആത്മീയശാസ്ത്രം നന്നായി പഠിച്ച്, അതിനെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പ്രചരിപ്പിക്കണമെന്ന് ഭക്തിസിദ്ധാന്തർ ശ്രീല പ്രഭുപാദരോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. പിൽക്കാലത്ത്, അന്താരാഷ്ട്ര കൃഷ്ണാവബോധ സമിതി ലോകമെമ്പാടും സ്ഥാപിച്ചശേഷം, 1971-ൽ ശ്രീല പ്രഭുപാദർ തൻ്റെ പാശ്ചാത്യ ശിഷ്യന്മാരുമായി വീണ്ടും പ്രയാഗിൽ വന്നു. 1972-ൽ വൃന്ദാവനത്തിലുള്ള രൂപ ഗോസ്വാമിയുടെ സമാധിക്കടുത്ത്, തുടർച്ചയായി ഒരു മാസം അദ്ദേഹം ‘ഭക്തിരസാമൃത സിന്ധുവി’ൽ നിന്ന് പ്രഭാഷണം നടത്തി.
ശ്രീല പ്രഭുപാദർ പ്രയാഗ് ഫാർമസി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്ത് ഇപ്പോൾ അലഹബാദ് ജില്ലാ സഹകരണ ബാങ്കാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
പ്രയാഗ് നൽകുന്ന പാഠങ്ങൾ
ദേവന്മാർ പാനം ചെയ്ത അമൃതം ശരീരത്തിന് തേജസ്സും ശക്തിയും മാത്രം നൽകാൻ കഴിവുള്ളതായതുകൊണ്ട്, അവർ പാനം ചെയ്തത് യഥാർത്ഥ അമൃതല്ല എന്ന് നമ്മൾ തിരിച്ചറിയണം. ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പ്രയാഗിൽ വെച്ച് രൂപ ഗോസ്വാമിക്ക് നൽകിയ ‘ഭക്തിരസാമൃത സിന്ധു’ എന്ന അമൃതമാണ് എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും ആനന്ദത്തിൻ്റെ അമൃതക്കടലിൽ മുക്കിക്കളയാൻ കഴിവുള്ളത്.
ഗംഗ, യമുന എന്നീ രണ്ട് വലിയ നദികൾ ഒഴുകിയിട്ടും പ്രയാഗിൽ ഒരിക്കലും വെള്ളപ്പൊക്കം ഉണ്ടായിട്ടില്ല. എന്നാൽ, ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പ്രയാഗിൽ വന്നപ്പോൾ, എല്ലാ ജനങ്ങളെയും ഹരിനാമ സങ്കീർത്തനം എന്ന പ്രളയത്തിൽ മുക്കി. ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പ്രയാഗിൽ നടത്തിയ അത്ഭുത ലീലകളെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് കൃഷ്ണദാസ കവിരാജ ഗോസ്വാമി സമ്മതിക്കുന്നു. (ചൈതന്യ ചരിതാമൃതം, മധ്യലീല 17.149)
പ്രയാഗിനെ സമീപിക്കേണ്ട രീതി
പുണ്യയാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം വെറുതെ നദികളിലും കുളങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത് മടങ്ങുക എന്നതല്ല. അപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് ഭൗതിക ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തി നേടാൻ സഹായിക്കുമെങ്കിലും, തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങളിലുള്ള സാധുക്കളെയും ഭക്തരെയും ദർശിച്ച് അവരിൽ നിന്ന് ആത്മീയ ജ്ഞാനം നേടുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യമായിരിക്കേണ്ടത്. ഗംഗയിൽ പലതവണ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപങ്ങൾ പടിപടിയായി നശിക്കും; എന്നാൽ ഭക്തരെ ദർശിച്ചാൽ മാത്രം മതി, പാപങ്ങൾ പറന്നുപോകുമെന്ന് നരോത്തമ ദാസ താക്കൂർ പറയുന്നു.
ശ്രീരാമൻ, ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു, പഞ്ചപാണ്ഡവർ, ബലരാമൻ, അദ്വൈത ആചാര്യർ, നിത്യാനന്ദ പ്രഭു, രൂപ ഗോസ്വാമി തുടങ്ങി നിരവധി പേർ പ്രയാഗിൽ കുറച്ച് കാലം താമസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇതിൻ്റെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കി യാത്ര ചെയ്യുക, ഒറ്റയ്ക്ക് പോകാതെ ഭക്തരോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഹരിനാമ സങ്കീർത്തനത്തോടെ പോകുക എന്നിവയാണ് പ്രയാഗിനെ സമീപിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ഉചിതമായ മാർഗ്ഗങ്ങൾ.
ശ്രീല പ്രഭുപാദർ തൻ്റെ ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം 1971-ൽ പ്രയാഗിൽ വന്നപ്പോൾ, നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം ത്രിവേണീ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മോക്ഷം നേടുക എന്നതല്ല എന്നും, ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു രൂപ ഗോസ്വാമിക്ക് നൽകിയ ഭക്തിരസത്തിൻ്റെ പ്രാധാന്യം ജനങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞുകൊടുക്കുകയാണ് എന്നും അറിയിച്ചു.
🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆
ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ
ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ
🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆🔆
About The Author
